Słownik materiałów i technik zdobniczych

Aksamit, axamit (gr. hexámiton – złożony z sześciu nici) „(...) z greckiego pochodzący wyraz, sześciodrótowy czyli sześcioniciany, oznacza materyą jedwabną miąższystą, bywa gładki, rysowany, drukowany, strzyżony i niestrzyżony”.
(Ł. Gołębiowski, Ubiory w Polszcze, Warszawa 1830, s. 117)

Tkanina zbudowana z dwóch warstw osnów lub wątków (spodniej i wierzchniej puszystej); otrzymywana z przędzy jedwabnej, bawełnianej, rzadziej wełnianej lub z dwóch surowców; mogła być gładka lub wzorzysta z krótką włókienną okrywą. Wzory otrzymywano przez drukowanie, wytłaczanie lub prasowanie wierzchniej okrywy.

Alpaka – wełna z lamy alpaki żyjącej w Ameryce Płd.; w Europie tkanina o osnowie bawełnianej lub jedwabnej i wątku z alpaki lub moheru. Używana m. in. do wyrobu lekkich okryć i odzieży męskiej.

Aplikacja (łac. applicatio – przykładanie, przymocowanie) – technika hafciarska polegająca na nakładaniu i naszywaniu na tkaninę motywów dekoracyjnych z innego materiału, koronki, skóry.

Atłas (ar. atlas – gładki)  „hatłas, rzecz i imie z Persyi pochodzi, wszakże potem weneckie, angielskie nakoniec atłasy były sławione”. (Ł. Gołębiowski, Ubiory w Polszcze, Warszawa 1830, s. 116);

Tkanina jedwabna lub półjedwabna, z lnianym albo bawełnianym wątkiem, gładka lub wzorzysta, z charakterystycznym połyskiem strony prawej i matową stroną lewą.

Batyst (fr. batiste; od imienia wynalazcy Baptiste Chambray) „tkanka z delikatnej, cokolwiek niebieskawej i szorstkiej trochę przędzy. /.../ Z surowego, niebielonego, modne były czas jakiś damskie suknie, kapelusiki; z bielonego zaś gorse, mankietki, chusteczki, czepki”. (Ł. Gołębiowski, Ubiory w Polszcze, Warszawa 1830, s. 119)

Najdelikatniejsza tkanina, lniana lub bawełniana o splocie płóciennym, miękka, gładka, surowa lub bielona, jednobarwna lub drukowana.

Bawełna – włókno naturalne, nasienne, otrzymywane z roślin o nazwie rodzajowej bawełnica; tkaniny wyrabiane z tego włókna. W Polsce produkowana od początku XIX w.

Bramowanie – obszywanie brzegu ubioru listwami tkaniny, obłogami z haftu, taśmy, sznura, czyli bramą, co zabezpieczało ubiór przed rozdarciem.

Chwast, chwost kutas (tur. kutaz) – wyrób szmuklerski w formie pędzla, ze związanych ze sobą, oplecionych nitek jedwabnych , wełnianych, metalowych, frędzli. Używany do ozdoby ubiorów, tkanin dekoracyjnych (portier, zasłon).

Cwelich (niem. Zwillich) „drelich tkanka lniana, dość miąższysta, z podwójnej lub potrójnej osnowy w pasy i płomienie bywa”. (Ł. Gołębiowski, Ubiory w Polszcze, Warszawa 1830, s. 134)

Tkanina lniana, bawełniana lub łącząca obydwa surowce; nazywana w zależności  od tego czy osnowa była podwójna (niem. Zwei) – cwilichem, czy potrójna (niem. Drei) – drelichem. Używana na bieliznę, tanią odzież, pościel.

Dyma, dymka (gr. dimitos; tur. dimi) „z tureckiego tkanka bawełniana, a pospolicie bawełniano-lniana. Dyma sekieska najwięcej była ceniona, później angielska gładka i wyszywana, w paski zbiegające się lub na przemiany atłasowe i mat”. (Ł. Gołębiowski, Ubiory w Polszcze, Warszawa 1830, s. 144)
Bielona tkanina lniana, konopna lub bawełniana, używana na odzież lżejszą.
W Polsce wyrabiana od XVIII w.

 Felpa  (wł.) - tkanina jedwabna z długą okrywą włókienną (od 5 do 8 mm), gładka lub wzorzysta. Podobna do aksamitu, ale o dłuższym włosie. Używana na odzież wierzchnią, kamizelki, podszewki, później na cylindry i kapelusze damskie.

 Filc (niem. Filz) - wyrób włókienniczy wytworzony ze zbitych włókien wełny, sierści zwierzęcej. Specjalnym rodzajem filcu jest filc kapeluszniczy, czyli pilśń.

 Fular (fr. foulard) - tkanina jedwabna lub półjedwabna, miękka, połyskliwa; używana na chusty do owijania szyi (fulary - prostokątne, krojone ze skosu chustki noszone jak szalik) oraz suknie i dodatki w modzie kobiecej.

Galon (fr.) „taśma srebrna lub złota różnej szerokości, dworzan odzież, a teraz liberye kosztowne bramują niemi a minowicie kapelusze i kamizelki, czasem i suknią po szwach wszystkich”. (Ł. Gołębiowski, Ubiory w Polszcze, Warszawa 1830, s. 152)

Wyrób pasamoniczny w formie taśmy tkanej gładko lub wzorzyście, z nitek metalowych, metalizowanych, jedwabnych lub bawełnianych.

Grodenapl  „(fr. gros de Naples = tkanina gruba z Neapolu) – jedwabna tkanina, którą najpierw zaczęto wyrabiać w Neapolu (Słownik języka polskiego,  t. 1, red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Warszawa 1952 - 1953, s. 909) Grubsza tkanina jedwabna, gładka lub wzorzysta używana na odzież i pokrycia futer.

Jedwab – naturalny otrzymuje się z oprzędów jedwabnika. Tkanina powstała z włókien jedwabiu jest cienka, lekka i błyszcząca.

Kamelor (niem. Kamelhaar) „Włos z kamelu czyli kozy azyatyckiej”. (Ł. Gołębiowski, Ubiory w Polszcze, Warszawa 1830, s. 163)

Przędza wełniana z sierści koziej  lub wielbłądziej. Używana do haftu i dziergania dziurek.

Kamlot (niem. Schamlot; fr. camelot, tur. kamlet, ar. chamlet; arab. dżamel – wielbłąd, arab. hamlat – plusz wełniany)  „materya z włosów kozy angolskiej albo też i z wełny”. (Ł. Gołębiowski, Ubiory w Polszcze, Warszawa 1830, s. 163)
Nazywany też czamlotem, szamlotem, od XVIII w. występuje określenie „kamlot”.
W średniowieczu tkanina wyrabiana z wełny kóz armeńskich lub wielbłądziej.
W XIX w. była to tania tkanina z szorstkiej wełny czesankowej, farbowana na pastelowe zwykle kolory. Stosowana do wyrobu różnych rodzajów odzieży.

Kastor (łac. castor – bóbr, gr. kástor) – „Gruba tkanina wełniana w rodzaju syberyny, używana np. na wierzchy futer męskich; filc z sierści bobrowej albo z włosów małp, używany na kapelusze, szczególnie kobiece”.  (Słownik języka polskiego, t. 2, red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Warszawa 1952 - 1953, s. 289)

Kaszmir – miękka, cienka tkanina z wełny, a właściwie puszystej części runa kóz indyjskich z himalajskiego rejonu Kaszmiru (między Indiami a Chinami). Używana na lekką odzież.

Kazimirek, kaźmirek (fr. casimir; ang. cassimir) – tkanina wełniana z gorszych gatunków wełny czesankowej Powszechna od czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego, szczególnie popularna w pierwszej połowie XIX w. do wyrobu spodni męskich i tańszej odzieży.

Kitaj (ros. Kitaj – Chiny) – „ Bawełnica, płótno bawełniane cienkie glansowane Chińskie”. (S. B. Linde, Słownik języka polskiego, t. 2, Warszawa 1994 - 1995 s. 360)
Cienka, lśniąca tkanina bawełniana pochodzenia chińskiego.

Kitajka  (ros. Kitaj – Chiny) -  gęsta, gładka tkanina jedwabna. Tania – najprostsza i najpospolitsza z tkanin jedwabnych

Kort (ang. cord) – ciężka tkanina wełniana, z grubej przędzy zgrzebnej o splocie płóciennym.  Używana na odzież jesienną i zimową.

            „/.../ jedno z pism francuzkich poświeconych modzie, jej zmianom i wyszukiwaniem świeżych dla niej żywiołów, umieściło artykuł o kortach, zaczynając od wyrazów: „Abas les draps, vivent les cortes!” „Precz z suknem, niech żyją korty!” Dowcipny autor z głęboką erudycją i większą jasnością przekonywa nas o wyższości tego wyrobu nad suknem, chwaląc jego moc, trwałość, elastyczność, i powiada, że od dawna już większa połowa Francyi prawie zarzuciła używanie sukna, kortem je zastąpiwszy. Albowiem, mówi autor, gdy zima mrozi cię swoim oddechem, nosisz surdut lub obszerne paletot z podwójnego kortu, ciepło ci i bezpiecznyś, a paletot  lub surdut taki przez trzy a nawet cztery zimy ci przetrwa. Nastało lato: w upały, delikatna tkanina pół-kortów nieparzy, nosi się mile i ubiera pięknie. W każdej zaś porze pantalony kortowe ze względu na elastyczność i moc jakiej ta część ubioru wymaga, są jedyne jakie się nosić powinny.

            W czasie słotnym, na deszcze, okrywasz się kolistą peleryną lub płaszczem kortowym, bezpiecznyś od flagi i przemoknięcia a poważne fałdy pięknie się układają. Eleganci i dandowie kort nad sukno przenoszą, bo tkanina ta gęsta, mocna, elastyczna, łatwiej się poddaje wyciągnięciu, gładko do ciała przylega, ztąd łatwość nadania ubiorom kortowym pięknego kształtu. Ze względu zaś na oszczędność, kort jest poszukiwany nie tylko przez zamożnych ale i mniej dostatnich; bez zaprzeczenia albowiem nosi się trzy razy dłużej jak sukno, co jest ważnym punktem; nie mając zaś postawu ani barwy, nie wyciera się tak prędko, a przeto cechę starości daleko później jak sukno przybiera. /.../

            Zresztą nie tylko my, powiada autor, przyznaliśmy kortom taką wyższość i dali im pierwszeństwo; w Anglii bowiem zacząwszy od najdumniejszego lorda do najskromniejszego kwakra, wszystko w korty się ubiera. W Niemczech szczególniej północnych, wielkie mnóstwo fabryk kortowych pozakładano, a w Berlinie, niemówiąc już o (elegantach) strojnisiach, nawet najmniej dbali o wykwintność ubioru i najoszczędnijsi Bursze, kortu używają, szczególniej ciemnego w karpią łuskę, bo nader trwały i mniej plamy odbija jak wszelkiego rodzju sukno. /.../

            I u nas, szczególniej zaś w Warszawie, choć nie tak skwapliwie zaczynają czuć wyższość i użyteczność tego materyału nad inne: każdy dobrze ubierający się musi mieć prawie koniecznie dwie lub trzy pary kortowych pantalonów. /.../ „

            Nadmienić trzeba ,że na „wystawie płodów i wyrobów krajowych, połowę wełnianych wyrobów stanowiły korty z kilku fabryk Królestwa, które nie tylko, że co do dobroci gatunków w niczem nie ustępują zagranicznym, ale je taniością przechodzą.” (Magazyn Mód. Dziennik Przyjemnych Wiadomości 1841 nr 31,s. 185-186)

 

Krepdeszyn, krepdeszyna, krepdeszan (fr. crêpe de Chine – krepa chińska) – miękka tkanina jedwabna. Na powierzchni tkaniny widoczne są delikatne poprzeczne prążki.

Lamować u krawców znaczy tasiemką, wstążeczką, lub galonem obszywać”.
(Ł. Gołębiowski, Ubiory w Polszcze, Warszawa 1830, s. 184)

Lampas – (wł. lampasso)  Pas sukna lub taśma naszyte na całej długości szwu spodni od strony zewnętrznej.

Mantyna  (wł. mantine – płaszczyk) – rodzaj tkaniny jedwabnej

Melton (ang. Melton Mowbray – nazwa miasta w hrabstwie  Leicestershire) – miękka tkanina wełniana, drapana jednostronnie, co upodabnia jej  prawą stronę do zamszu. Używana na stroje do polowań, jazdy konnej, ubrania wierzchnie.

Merynos (hiszp. merinos) – tkanina lub przędza wełniana z runa owiec merynosów.

Nankin (Nankin - miasto w Chinach)  „Materya bawełniana, początkowo chińska, od stolicy chińskiej Nanking nazwana. Bela nankinu 10 sztuk zawierała. Kitle, suknie kobiece, spodnie męzkie, i szlafroki noszono z tej tkanki”. (Ł. Gołębiowski, Ubiory w Polszcze, Warszawa 1830, s. 198)
Gęsta, ściśle tkana tkanina bawełniana, połyskliwa, gładka lub w cętki. Charakteryzowała się żółtawym zabarwieniem – naturalnym kolorem bawełny.
W Chinach wyrabiana od XVI w., w Europie w Niderlandach. Do Polski sprowadzana od drugiej połowy XVIII w. Używana na szlafroki, suknie, letnią odzież męską.

Nanzuk, nansuk (ang. nainsook, hindi najnsukh – radość oczu) – cienka tkanina bawełniana o splocie płóciennym. Używana na bieliznę damską i dziecięcą.

Organdyna (niem. Organdin, fr. organdi) – cienka, rzadka, sztywna tkanina bawełniana.

Perkal (tur. z per. pergale) - cienka tkanina bawełniana, połyskliwa po prawej stronie, zwykle krochmalona. Używana na lekką odzież i bieliznę.

Pika (fr. piqué) – tkanina bawełniana dwuwarstwowa, lniana lub jedwabna; w miejscu przeplecenia warstw powstają wzorzyste sploty. W Polsce wyrabiana na Wileńszczyźnie od drugiej połowy XVII w.

Pikowanie (fr. piquer – pikować, przeszywać) - zszywanie dwóch tkanin, przedzielonych dla ocieplenia innym, grubszym materiałem.

Pilśń -  specjalny rodzaj filcu kapeluszniczego, wytwarzany z wełny, sierści króliczej lub zajęczej.

Plusz, plisia (niem. Plüsch) - tkanina półwełniana, od XIX w. też bawełniana o jedwabnej lub bawełnianej osnowie, z okrywą złożoną z włosków powstałych z przecięcia części nitek osnowy lub wątku.

Płótno – tkanina lniana, konopna, bawełniana, też jutowa, o splocie płóciennym (wątek i osnowa w układzie szachownicowym); bielona lub barwiona.

Popelina (fr. popeline)– „Tkanina, której osnowa jest z jedwabiu, a watek z cienkiej, dobrej wełny”. (Słownik języka polskiego, t. 4, red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Warszawa 1952 - 1953, s.. 643).

Cienka tkanina wełniana, jedwabno-wełniana lub jedwabna, od XIX w. także bawełniana; gładka lub wzorzysta; używana jako tkanina odzieżowa i bieliźniana.

Potrzeby „(...) u sukni. Taśmowanie jej, lub sznurkowanie tego samego koloru, niekiedy odmiennego; tak: czamarka czarna z potrzebami niebieskiemi lub ponsowemi bywała: dawano równie złote lub srebrne do sukni potrzeby. Niekiedy wyraz ten obejmuje: guziczki, sprzączki, wyłogi I podszewkę do sukni jakiej stosowne”. (Ł. Gołębiowski, Ubiory w Polszcze, Warszawa 1830, s. 216).
Ozdoby pasmanteryjne, obszycia.

Prunela (fr. prunelle)– cienka jedwabna tkanina do wyrobu obuwia tekstylnego (prunelowe buciki) i jako tkanina obiciowa.

Ratyna  (fr. ratiné – zamazany, niewyraźny) – wełniana tkanina z przędzy czesankowej, z krótkim włosem powstającym w wyniku ratynowania, czyli kędzierzawienia powierzchni tkaniny przez pocieranie prawej strony, po jej wcześniejszym drapaniu. Ratyny używano głównie do wyrobu odzieży męskiej.

Ryps (niem. Rips, ang. Ribs - żebra)  „Materya z ostatnich czasów, jedwabna, nieco miąższysta i czynowato przerabiana. Są czarne i kolorowe”. (Ł. Gołębiowski, Ubiory w Polszcze, Warszawa 1830, s. 216)

Gładka tkanina jedwabna, wełniana, półwełniana lub bawełniana, rzadko lniana o splocie rypsowym – dającym efekt prążków podłużnych lub poprzecznych.

Sukno -  zwarta tkanina wełniana wytwarzana z różnego rodzaju przędz (zgrzebnej, czesankowej), z zastosowaniem różnego rodzaju splotów. Używane jako cięższa tkanina odzieżowa na okrycia wierzchnie, mundury.

Sutasz
(franc. soutache, węg. sujtaś) – kolorowy sznurek, opleciony dodatkowymi nitkami krzyżującymi się skośnie i tworzącymi pośrodku rowek; wąska, barwna tasiemka jedwabna do ozdabiania odzieży i na naszywki mundurowe.

Syberyna  - „tęga, gruba tkanina wełniana”. (Słownik języka polskiego, t. 6, red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Warszawa 1952 - 1953, s. 615).

Szamerunek
(franc. chamarrer) „szamerunek, złotem, srebrem /…/ szamerowano sukinie, tudzież łańcuszkami szmuklerskiej roboty /…/”(Ł. Gołębiowski, Ubiory w Polszcze, Warszawa 1830, s. 232)
Przybranie, ozdobne obszycie ubioru galonem, kolorowym sznurem, taśmą.

Szewiot (ang. i fr. cheviot – od wzgórz Cheviot w Wielkiej Brytanii) – tkanina wełniana z przędzy czesankowej, bywa też półwełniana. Szorstka, lekko połyskliwa, odporna na działanie mechaniczne. Używana do wyrobu odzieży mundurowej i sportowej od XIX w.

 Szmuklerstwo (niem. Schmuck – ozdoba) – wyrabianie sznurków, frędzli plecionek, galonów. W Polsce wykształciło się w pierwszej połowie XVII w. z cechu pasamonicznego.

Trykot – „ tkanina z jedwabiu, bawełny lub wełny, wyrabiana na drutach, pręcikach albo warsztatach pończoszniczych, z jednej nici”. (Słownik języka polskiego, t. 7, red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Warszawa 1952 – 1953, s. 136).

Wyrób dziewiarski dziany ręcznie lub maszynowo

Tweed (Tweed – rzeka w Szkocji) – zgrzebna tkanina wełniana, miękka, ale ścisła; barwnie tkana – powstają efekty nieregularnych barwnych punktów lub elementów geometrycznych. Pierwotnie wytwarzana  w domowych warsztatach w Szkocji.

Tybet – „Rodzaj tkaniny wełnianej, której wątek i osnowa są z czystej wełny czesanej”. (Słownik języka polskiego, t. 7, red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Warszawa 1952 - 1953, s. 182).

Cienka, miękka tkanina, początkowo z wełny kóz tybetańskich, później z mieszanek wełny owczej z włóknami chemicznymi. Pod koniec XIX w. wzorzysta, najczęściej w kwiaty.

Cięższa tkanina wełniana używana na odzież wierzchnią.

Tyfl – „jakaś tkanina”. (Słownik języka polskiego, t. 7, red. J. Karłowicz, A. Kryński,
W. Niedźwiedzki, Warszawa 1952 - 1953, s. 183).

Watowanie – ocieplenie odzieży przez wszycie warstwy watoliny wełnianej lub bawełnianej.

Weba  (niem. Webe) – „Wyższy gatunek płótna lnianego”. (Słownik języka polskiego, t. 7, red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Warszawa 1952 - 1953, s. 497).
Najcieńsza, gęsta tkanina lniana o splocie płóciennym, bielona, używana na bieliznę osobistą i pościelową.

 Wełna – okrywa włosowa owiec, kóz, wielbłądów, lam; włókna i tkaniny wytwarzane z tego surowca.

 Wigoń (fr. vigogne; hiszp. vicuna)  „sukno delikatne a miąższyste, z sierści jakoby wielbłądziej”. (Ł. Gołębiowski, Ubiory w Polszcze, Warszawa 1830, s. 261)
„Miękka wełnista sierść wigonji, używana na tkaniny, kapelusze; kosmata tkanina z tej sierści”. (Słownik języka polskiego, t.7, red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Warszawa 1952 - 1953, s. 605).

Delikatna i mięsista tkanina z wełny wigonia (zwierzę spokrewnione z lamą i alpaką, żyjące w Andach, na terenie Ekwadoru, Peru i Boliwii), później z wełny owczej; tkanina półwełniana o bawełnianej lub lnianej osnowie.

Zefir (wł. zefir) – cienka tkanina bawełniana, jednobarwna, gładka lub w drobne wzory prążków, kratek. Wytwarzana od końca XIX w. we Francji. Używana jako tkanina bieliźniana, na koszule, bluzki.

Żaknot, żagnot  -  „licha tkanina bawełniana, z jednej strony połyskliwa, z drugiej matowa, używana na podszewki”. (Słownik języka polskiego, t. 8, red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Warszawa 1952 - 1953,

back