Polski ubiór narodowy i mundurowy

    Prezentowane w pismach stroje męskie miały charakter międzynarodowy, była to moda kosmopolityczna, importowana przede wszystkim z Paryża i Londynu. Dlatego też czy to  w piśmie polskim, rosyjskim, czy francuskim odnajdujemy te same wzorce.  W Polsce obca moda nie była przyjmowana bezkrytycznie. Cudzoziemskie wzorce przyjmowały się zwykle w otoczeniu dworskim i arystokratycznym. Modę zagraniczną preferowali przeważnie ludzie młodzi, kształcący się w obcych krajach. Zagraniczne mody, np. francuszczyzna często były potępiane i krytykowane, a mężczyzn noszących takie stroje nazywano fircykami.
    W I Rzeczpospolitej wpływy mody francuskiej pogłębiły się za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, choć wprowadzane były już od połowy XVII w., głównie przez dworskie otoczenie królewskich małżonek: Marii Ludwiki Gonzagi oraz Marii Kazimiery d’Arquien.
    Za polski strój narodowy od połowy XVI w. uchodził żupan, na który od lat czterdziestych XVII w. nakładano kontusz, z charakterystycznymi, występującymi od końca XVII w., zarzucanymi na plecy rozciętymi rękawami z tzw. wylotami (rozcięciami). Początkowo strój kontuszowy był typowym strojem polskiego szlachcica - Sarmaty, w czasach późniejszych stał się oznaką patriotyzmu, był kostiumem narodowym zakładanym z okazji  szczególnych uroczystości państwowych, rodzinnych (zaślubin, pogrzebów, wyjazdów zagranicznych), balów kostiumowych, aż do chwili odzyskania niepodległości, kiedy to potrzeba podkreślenia poprzez ubiór narodowej odrębności stopniowo zaczęła zanikać.




Mierosławka koloru szafirowego, do niej konfederatka atłasowa, suknia muszlinowa.

Kontusz i żupan atłasowy

Dziennik Mód Paryskich 1848 nr 25, tabl. 25, opis – s. 204


    Kontusze i żupany utrzymane zostały w stroju mundurowym, do czego przyczynił się dekret Księstwa Warszawskiego z 27 marca 1809 roku nakazujący używania kontuszy sukiennych. Nawiązano w ten sposób do ustaw rządowych z 1776 r. (Sejm Czteroletni w 1788 r. uchwalił ubranie całej armii i posłów na Sejm w narodowy ubiór polski) wprowadzających mundury wojewódzkie (każde województwo miało inny kolor żupanów i kontuszy). Zwrot ku polskiej tradycji nasilał się po utracie niepodległości. Szczególne odrodzenie polskiego stroju narodowego wystąpiło w związku z wydarzeniami Powstania Styczniowego, choć w zaborze rosyjskim używanie stroju kontuszowego zostało zakazane już po upadku Powstania Listopadowego. Ostoją w kultywowaniu polskiego stroju i tradycji narodowej była Galicja, a szczególnie Kraków. Kontusz i żupan – strój budzący poczucie tożsamości narodowej, uchodził za najwłaściwszy przy uroczystościach państwowych, kościelnych i prywatnych jeszcze w XX wieku, szczególnie w środowisku ziemiańskim. Kontusz, żupan przepasany jedwabnym pasem, wysokie buty oraz konfederatka – był to ubiór uroczysty, znak kultywowanych tradycji niepodległościowych, symbol patriotyzmu – kostium historyczny.


02

Wieś Ilustrowana 1911 nr 7, s. 6


    Wśród mieszczan, zwłaszcza w pierwszej połowie XIX w., choć używane  już od drugiej połowy wieku XVIII, popularne były czamary. To wierzchnie okrycie, zbliżone do kontusza, ale z kołnierzem i rękawami bez rozcięć, zapinane na szereg pasmanteryjnych guzików z pętlicami stało się mundurem powstańców 1863 r.
   W połowie wieku i w latach 1860. czamara noszona była przez studentów, symbolizowała gotowość do walki o wolność. Jak podaje Ł. Gołębiowski „Czamarka suknia perska zwierzchnia, z guzikami do zapinania się pod szyją./.../ Modnym była ubiorem za Stanisława Augusta, zwłaszcza przez ciąg czteroletniego sejmu, że do narodowego zbliżała się poniekąd stroju”. (Ł.Gołębiowski, Ubiory w Polszcze, Warszawa 1830, s. 135).




Czamary męskie i chłopięca

Magazyn Mód i Nowości Dotyczących Gospodarstwa Domowego 1861 nr 22, tabl. po s. 12





Strój narodowy, półkontusik i konfederatka z białem piórkiem.

Druga figura: czamara i konfederatka z kokardą

Dziennik Mód Paryskich 1848 nr 21, tabl. 21, opis – s. 172


 
   Polski mundur wojskowy, po klęsce Powstania Listopadowego i likwidacji wojska polskiego, właściwie przestał istnieć. W czasach Królestwa Polskiego działała Komisja Wojny, a jednym z jej działów był komisariat ubiorczy, odpowiedzialny za umundurowanie wojska. Po 1830 r., w czasach wybuchających powstań, Wiosny Ludów funkcję munduru powstańczego pełnił zazwyczaj codzienny ubiór: od chłopskich sukman, kaftanów, przez surduty, czamary, kożuszki.  Brak polskiego munduru wypełniały znaki - metalowe orły na czapkach, narodowe kokardy i szarfy oraz polska czapka z kwadratowym wierzchem. XIX wieczne czasopisma pokazują zarówno nawrót do polskiego stroju narodowego, jak również przykłady umundurowania.  Odwołaniem do tradycji, zwłaszcza w kształcie nakrycia głowy oraz ubiorze, był mundur Gwardii Narodowej we Lwowie powstałej w marcu - kwietniu 1848r. W mundurze tym utrzymana została tradycyjna polska barwa granatowa, a nakryciem głowy dla batalionów pieszych i jazdy była czapka ułańska, nieco niższa od tych z powstania listopadowego. Po spacyfikowaniu Lwowa przez Austriaków 2 listopada 1848 r. Gwardia Narodowa została rozwiązana.



   
Strój gwardzisty narodowego, zdecydowany przez komisyę ubiorczą wydziału sztabowego, t. j. Surdut z sukna granatowego o jednym rzędzie guzików białych. Kołnierz i mankiety amarantowe, takież same wypustki u przodków i listewek przy kieszeniach. Poły pleców w całości. Podług naszego zdania wygodniejby było, ażeby jak zwykle poły były otwarte. Spodnie sukienne, koloru stalowego nakrapiane z wypustką amarantową na boku.  Epolety z blachy białej w karpią łuskę z fręzlami włóczkowemi koloru amarantowego. Rzemienie do ledewerków ze skóry czarnej lakierowanej, takaż sama ładownica. Pałasz z rękojeścią mosiężną.  Kask czworograniasty ze sukna amarantowego, wyszywany w pasy jak kaski ułańskie, wierzch i dolna część ze skóry czarnej lakierowanej, podpinka z karpiej łuski, kitka włóczkowa.
Dziennik Mód Paryskich 1848 nr 19, tabl. 19, opis – s. 156

back